Od 8 lipca 2026 r. mają wejść w życie przepisy wzmacniające kompetencje Państwowej Inspekcji Pracy. Zmiany mogą mieć istotne znaczenie dla instytucji kultury, które korzystają z umów zlecenia, umów o świadczenie usług oraz innych form współpracy cywilnoprawnej. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których sposób wykonywania pracy może przypominać stosunek pracy.

Inspektor PIP oceni formę zatrudnienia

Nowe regulacje mają dać inspektorom pracy większy wpływ na ocenę rodzaju zatrudnienia. Jeżeli podczas kontroli PIP uzna, że dana współpraca ma cechy stosunku pracy, inspektor będzie mógł zobowiązać strony do przywrócenia stanu zgodnego z prawem. W praktyce może to oznaczać konieczność zawarcia umowy o pracę albo zmianę treści i sposobu wykonywania umowy cywilnoprawnej.

Decyzja PIP może określić warunki pracy i wynagrodzenie

Jeżeli zalecenia inspektora nie zostaną wykonane albo zostaną wykonane nieprawidłowo, sprawa może trafić do postępowania administracyjnego. W jego wyniku okręgowy inspektor pracy będzie mógł wydać decyzję ustalającą istnienie stosunku pracy. Decyzja może określać m.in.:

• rodzaj umowy,
• wymiar czasu pracy,
• miejsce wykonywania pracy,
• wysokość wynagrodzenia.

Większe ryzyko przy umowach cywilnoprawnych

Nowe przepisy oznaczają większe ryzyko dla podmiotów, które stosują umowy cywilnoprawne w warunkach typowych dla etatu. Może to dotyczyć również instytucji kultury współpracujących regularnie z osobami wykonującymi zadania pod kierownictwem, w określonym miejscu i czasie. PIP będzie mogła oceniać nie tylko samą formę zatrudnienia, lecz także prawidłowość wynagrodzenia. Pod uwagę może być brane minimalne wynagrodzenie, ale również rodzaj pracy, kwalifikacje pracownika oraz realia rynkowe.

Skutki decyzji co do zasady na przyszłość

Decyzja PIP ma co do zasady wywoływać skutki na przyszłość. Przekształcenie umowy cywilnoprawnej w umowę o pracę z mocą wsteczną nadal będzie możliwe wyłącznie na podstawie prawomocnego wyroku sądu pracy. Taki wyrok może jednak oznaczać obowiązek uregulowania zaległych należności, w tym wynagrodzenia, podatku PIT oraz składek ZUS i zdrowotnych.

Możliwość uporządkowania zatrudnienia bez grzywny

Przepisy przewidują także rozwiązanie ochronne. Podmiot, który w ciągu 12 miesięcy od wejścia w życie ustawy sam uporządkuje zatrudnienie i zawrze umowę o pracę tam, gdzie jest to wymagane, będzie mógł uniknąć grzywny za zastępowanie etatu umową cywilnoprawną.

Co powinny zrobić instytucje kultury?

Instytucje kultury powinny przeanalizować obowiązujące umowy cywilnoprawne oraz zasady wynagradzania. Warto sprawdzić, czy sposób wykonywania zadań nie wskazuje na cechy stosunku pracy. To dobry moment, aby ograniczyć ryzyko sporu z PIP i uniknąć kosztownych konsekwencji kontroli.