Błędne oświadczenie zleceniobiorcy – instrukcja krok po kroku dla instytucji kultury

Jeżeli zleceniobiorca nie zgodzi się na dobrowolne rozliczenie części składek, która zgodnie z przepisami powinna być finansowana z jego środków, zleceniodawca może rozważyć dochodzenie roszczenia na drodze sądowej. Zasadność i zakres takiego roszczenia, w szczególności w odniesieniu do odsetek, wymagają jednak indywidualnej oceny na gruncie prawa cywilnego.

W przypadku gdy zleceniobiorca jest równolegle pracownikiem innego podmiotu, następuje zbieg tytułów do ubezpieczeń. Umowa o pracę zawsze stanowi tytuł do ubezpieczeń obowiązkowych. W przypadku gdy wynagrodzenie należne ze stosunku pracy jest co najmniej równe płacy minimalnej lub od niej wyższe, to zleceniobiorca podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym tylko jako pracownik.

W takiej sytuacji od umowy zlecenia istnieje obowiązek odprowadzania wyłącznie składki na ubezpieczenie zdrowotne. Stosownie bowiem do art. 82 ust. 1 ustawy zdrowotnej, w przypadku gdy ubezpieczony uzyskuje przychody z więcej niż jednego tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego, składka na ubezpieczenie zdrowotne opłacana jest z każdego z tych tytułów odrębnie.

Przy ustalaniu zbiegu tytułów trzeba jednak uwzględnić szczególne zasady obowiązujące w przypadku pracowników. Jeżeli z umowy o pracę pracownik ma zagwarantowane wynagrodzenie co najmniej równe minimalnemu wynagrodzeniu, dla rozstrzygnięcia zbiegu co do zasady znaczenie ma wynagrodzenie wynikające z umowy o pracę, a nie wyłącznie kwota faktycznie wypłacona w konkretnym miesiącu, np. obniżona z powodu choroby. Inaczej należy oceniać przypadki, w których pracownik nie ma zagwarantowanego co najmniej minimalnego wynagrodzenia, np. przy zatrudnieniu w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Podstawą prawną tej oceny jest art. 9 ust. 1a ustawy systemowej, który odwołuje się do podstawy wymiaru składek ze stosunku pracy w przeliczeniu na okres miesiąca.

Trzeba też pamiętać, że opisanych zasad zbiegu nie stosuje się w taki sam sposób do umowy zlecenia zawartej z własnym pracodawcą albo wykonywanej na rzecz własnego pracodawcy. W takim przypadku zleceniobiorca jest dla celów ubezpieczeń społecznych traktowany jak pracownik, a przychód z umowy zlecenia uwzględnia się w podstawie wymiaru składek ze stosunku pracy.

W praktyce zakres oświadczenia powinien być dostosowany do sytuacji zleceniobiorcy. W zależności od okoliczności znaczenie może mieć również prowadzenie działalności gospodarczej, posiadanie prawa do emerytury lub renty albo status ucznia lub studenta. Samo odebranie oświadczenia nie zwalnia płatnika z obowiązku prawidłowego ustalenia zakresu ubezpieczeń.

Jak wynika z informacji zawartych w treści pytania, wykonawca zlecenia złożył stosowne oświadczenie, w którym dodatkowo stwierdził, że: „Oświadczam, że powyższe oświadczenie wypełniłem zgodnie z prawdą i ze świadomy jestem odpowiedzialności karnej z art. 233 § 1 Kodeksu karnego za zeznawanie nieprawdy lub zatajenie prawdy”. „O wszelkich zmianach w stosunku do danych zawartych w niniejszym oświadczeniu zobowiązuję się niezwłocznie powiadomić Zleceniodawcę”. „Wszelkie szkody i koszty z nieujawnienia zmian stanu faktycznego zobowiązuję się pokryć z własnych środków”.

W odniesieniu do pierwszej klauzuli należy zatem wskazać, że zgodnie z art. 233 § 1 Kodeksu karnego, kto składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Warunkiem odpowiedzialności wynikającej z tego przepisu jest – stosownie do art. 233 § 2 kk – aby przyjmujący zeznanie, działając w zakresie swoich uprawnień, uprzedził zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie lub odebrał od niego przyrzeczenie. W praktyce oznacza to, że przestępstwo fałszywych zeznań odnosi się wyłącznie do postępowań sądowych lub prowadzonych na podstawie ustawy, a więc stosowanie tego przepisu nie może wykraczać poza zakres działań objętych prawem karnym.

W art. 233 § 6 kk ustawodawca zastrzega jednak, że przepisy § 1-3 oraz 5 stosuje się odpowiednio do osoby, która składa fałszywe oświadczenie, jeżeli przepis ustawy przewiduje możliwość odebrania oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej. Dla przykładu można tu powołać art. 31 ust. 5 ustawy o pracownikach samorządowych, który przewiduje odpowiedzialność na podstawie art. 233 § 1 kk za podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy w oświadczeniu o prowadzeniu działalności gospodarczej.

Świadome potwierdzenie nieprawdy w celu uzyskania korzyści (tu: wynikających ze zbiegu tytułów do ubezpieczeń) nie jest jednak bezkarne. Jak bowiem stanowi art. 286 § 1 kk, kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Co istotne, odpowiedzialność z tego przepisu nie wymaga umieszczenia w treści oświadczenia żadnej klauzuli, ponieważ przepis ten funkcjonuje bez względu na to, czy składający oświadczenie został o nim poinformowany.

Należy jednak pamiętać, że w świetle art. 46 ust. 1 ustawy systemowej, to płatnik ponosi odpowiedzialność za prawidłowe rozliczanie należności podatkowo-składkowych. Organ rentowy nie ma bowiem podstaw prawnych do żądania zapłaty składek bezpośrednio od wykonawcy zlecenia.

Na marginesie warto dodać, że składki na FGŚP nie odprowadzają zleceniodawcy zaliczający się do tych podmiotów, co do których nie ma zastosowania pojęcie niewypłacalności w rozumieniu ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (np. jednostki sektora finansów publicznych). Z kolei obowiązek opłacania składek na Fundusz Pracy za zleceniobiorcę powstaje, jeżeli podstawa wymiaru obowiązkowych składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, ustalona w przeliczeniu na okres miesiąca, wynosi co najmniej minimalne wynagrodzenie za pracę, chyba że zastosowanie znajduje jedno z ustawowych zwolnień.

Od 1 czerwca 2025 r. podstawą prawną tej zasady jest art. 259 ustawy z 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia.

Co istotne, w celu ustalenia jego wysokości bierze się pod uwagę oskładkowane przychody uzyskiwane u wszystkich pracodawców i zleceniodawców. Niezależnie od tego, składek na FP (w tym FS) i FGŚP zleceniodawca nie odprowadza za kobiety i mężczyzn, którzy mają ukończone odpowiednio 55 i 60 lat. Zwolnienie to ma zastosowanie od następnego miesiąca po osiągnięciu wymaganego wieku bądź od bieżącego miesiąca, jeśli urodziny zleceniobiorcy przypadają w pierwszym dniu miesiąca.

W przypadku FGŚP trzeba każdorazowo sprawdzić również status samego zleceniodawcy. Państwowe i samorządowe instytucje kultury są jednostkami sektora finansów publicznych. W ich przypadku nie powstaje obowiązek opłacania FGŚP na zasadach właściwych dla przedsiębiorców objętych ustawą o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Nie oznacza to natomiast automatycznego zwolnienia z Funduszu Pracy – obowiązek opłacenia FP należy ocenić odrębnie według przepisów ustawy o rynku pracy i służbach zatrudnienia.

Po przekazaniu korekty na koncie płatnika w ZUS może powstać niedopłata składek społecznych i ewentualnie składek na Fundusz Pracy, a także konieczność odpowiedniego skorygowania składki zdrowotnej. Należności wobec ZUS, zarówno w części finansowanej przez płatnika, jak i w części, która przy prawidłowym bieżącym rozliczeniu powinna zostać sfinansowana przez ubezpieczonego, wraz z należnymi odsetkami za zwłokę, musi uregulować płatnik.

Trzeba jednak odróżnić odpowiedzialność płatnika wobec ZUS od późniejszych rozliczeń pomiędzy zleceniodawcą a zleceniobiorcą. Wobec ZUS całość należności wynikającej z korekty, w tym również część składek, która przy prawidłowym bieżącym rozliczeniu byłaby finansowana przez ubezpieczonego, musi uregulować płatnik.

Możliwość odzyskania tej kwoty od zleceniobiorcy należy natomiast oceniać na gruncie prawa cywilnego z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy, treści umowy i złożonego oświadczenia oraz przyczyn powstania zaległości. Nie należy przyjmować, że w każdym przypadku samo dokonanie przez płatnika korekty automatycznie przesądza o skuteczności roszczenia wobec zleceniobiorcy.

Szczególnej ostrożności wymaga kwestia odsetek od zaległości składkowej. Odsetki należne ZUS obciążają płatnika jako podmiot zobowiązany do terminowego rozliczenia i opłacenia składek. Ewentualne dochodzenie od zleceniobiorcy naprawienia szkody odpowiadającej takim kosztom wymaga odrębnej oceny przesłanek odpowiedzialności cywilnej i nie powinno być traktowane jako automatyczne przeniesienie na zleceniobiorcę odsetek należnych ZUS.

Aby uniknąć takich problemów w przyszłości, płatnik może zwrócić się do zleceniobiorcy z prośbą o potwierdzenie podlegania ubezpieczeniom społecznym z innych tytułów poprzez każdorazowe przedstawienie:

• umowy o pracę lub umowy zlecenia,
• zaświadczenia lub – co jest najbardziej wiarygodnym dokumentem – informacji miesięcznej dla osoby ubezpieczonej (dawniej ZUS RMUA), którą pracodawca ma obowiązek wystawić na żądanie pracownika.

Prośba o przedstawienie jednego z ww. dokumentów nie stanowi naruszenia ochrony danych osobowych, ponieważ dotyczy statusu ubezpieczeniowego zleceniobiorcy. A tym samym służy do prawidłowego rozstrzygnięcia co do zakresu podlegania ubezpieczeniom w ZUS.

Płatnik powinien jednocześnie przestrzegać zasady minimalizacji danych. Dokumenty lub informacje pozyskiwane od zleceniobiorcy powinny obejmować tylko dane niezbędne do ustalenia obowiązku ubezpieczeń. Nie ma potrzeby gromadzenia pełnej dokumentacji dotyczącej innego zatrudnienia, jeżeli do rozstrzygnięcia zbiegu wystarczające jest potwierdzenie określonej informacji.

Gdyby wykonawca zlecenia odmówił udostępnienia takich danych – do czego ma prawo – płatnik może wystąpić do ZUS z prośbą o zweryfikowanie informacji podanych przez zleceniobiorcę (wniosek USZ). Jak bowiem wynika z art. 34 ust. 6 ustawy systemowej, ZUS na wniosek płatnika składek bada prawidłowość wykazanych przez niego składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych. Jeżeli w wyniku sprawdzenia wysokości miesięcznej podstawy wymiaru składek stwierdzi ich błędne wykazanie, informuje o tym niezwłocznie płatnika składek i za jego pośrednictwem także ubezpieczonego.

W razie jakichkolwiek wątpliwości warto występować do organu rentowego z omawianym wnioskiem. Wprawdzie jest to dodatkowa czynność, ale na pewno mniej absorbująca i kosztowna niż późniejsze korygowanie dokumentacji i uiszczanie odsetek za zwłokę. Pozwala też uniknąć sporu sądowego ze zleceniobiorcą w razie odmowy zwrotu niedopłaconych składek, które powinny zostać potrącone z jego wynagrodzenia.